Işınlanmış Gıdalar

Işınlanmış Gıdalar

Gıda ışınlaması, kontrol edilebilir iyonize radyasyon kaynağı kullanılarak, gıdaların paketli ya da yığın haldeyken belirli bir süre boyunca, teknolojik amacına uygun olarak yeterli dozda ışınlanması işlemidir. Işınlamanın gıdalar yönünden en önemli etkisi, mikroorganizmalar üzerinde tesirli olması, gıda kaynaklı hastalıkları önlemesi ve gıdaların raf ömrünü uzatmasıdır.

Gıdalar neden ışınlanır?

  • Gıda zehirlenmelerine neden olan hastalık yapıcı mikroorganizmaların zararsız hale getirilmesi
  • Gıdalarda bozulmaya ve çürümeye neden olan mikroorganizmaların yok edilerek raf ömrünün uzatılması
  • Yumru ve köklerde filizlenmenin önlemesi, yaş meyvelerde olgunlaşmanın geciktirilmesi
  • Hububat, kuru meyve ve sebzelerde böceklenmenin önlenmesi
  • Kırmızı et, tavuk ve deniz ürünlerinin hastalık etmeni mikroorganizma ve parazitlerden temizlenmesi, raf ömrünün uzatılması
  • Baharatlar, bitkisel çaylar ve kurutulmuş sebzelerin mikroorganizma sayısının azaltılması, hastalık sebebi mikroorganizmalardan temizlenmesi ve böceklenmenin önlenmesi

 Işınlama işlemi nasıl yapılır?

Gama ışınları, X-ışınları ve hızlandırılmış elektron demetleri, gıdalara uygulanarak ışınlama işlemi yapılmaktadır. X-ışınları ve hızlandırılmış elektron demetleri üreteç makinelerden elde edilirken, gama ışınları radyoaktif izotopların bozunumu sırasında yayılır.

Gama ışını gıda ışınlama tesisleri

Kapalı Kobalt-60 (Co-60) ve Sezyum-137 (Cs-137) radyonüklit kaynaklarından yayılan gama ışınları kullanılır. Işınlar direkt olarak ışınlanacak gıdanın üzerine verilir. Fakat gıdalar hiçbir zaman kaynaklar ile doğrudan temas ettirilmez.

X ışını gıda ışınlama tesisleri

5 MeV’a kadar hızlandırılmış elektronlardan elde edilen X-ışınları kullanılır. Gama ışınlayıcıları gibi büyük paket/koli ve paletle işlem yapmaya uygun sistemlerdir. Harcanan elektrik gücüne göre elde edilen ışın gücünün düşük olması en önemli dezavantajıdır. X-ışını cihazları çok hızlı işlem yapmaları nedeni ile karantina ışınlaması için çok uygundur.

Elektron hızlandırıcılı gıda ışınlama tesisleri

Radyoaktif kaynak içermezler. Radyasyon röntgen cihazlarında olduğu gibi elektrik/elektronik cihazlarla üretilir. İşletilmeleri gama tesislerine göre masraflı ve karmaşıktır. 10 MeV’a kadar hızlandırılmış elektron demetleri küçük paket ve kolilerin ışınlanmasında kullanılır. Daha ziyade fabrikalarda bant sonu üretimleri için uygundur. Bu tesislerin doz hızı, yani birim zamanda ürüne verilen doz, gama ışınlama tesislerinde olduğundan çok daha yüksektir. Dezavantajı, penetrasyon gücünün düşük olmasıdır.

Işınlamanın diğer gıda muhafaza yöntemlerine göre üstünlükleri nelerdir?

  • Gıda ürünleri kendi orijinal ambalajları içinde işlem görür.
  • Soğuk bir yöntemdir. İşlem sırasında sıcaklık artışı çok azdır.
  • Her türlü mikroorganizmaya karşı etkilidir.
  • Ürün üzerinde kalıntı bırakmayan fiziksel bir işlemdir.
  • İşlem ve sterilizasyon güvencesi çok yüksektir.
  • İşlem kontrolü çok kolaydır. Tek bir parametre ile yapılır (Doz: zaman, hız).
  • Işınlama sonrası ürünler radyoaktif hale gelmez.
  • Karantina süresi yoktur.

Işınlamanın gıdalar üzerine etkisi

Işınlama işleminde gıdalar hiçbir şekilde ışınlama kaynağı ile temas etmez. Bu işlem sırasında, ışınlama kaynağından yayılan ışın gıda maddesinin içinden geçirilir. Röntgen filmi çektirildiğinde veya X-ışınları ile güvenlik taramasından geçildiğinde nasıl radyoaktif veya radyasyonlu hale gelinmiyorsa, ışınlanan ürünlerde de bu oluşumlar gözlenmez.

Hangi gıdalar ışınlanır?

  1. Soğanlar, kökler ve yumrular
  2. Taze meyve ve sebzeler
  3. Hububat, öğütülmüş hububat ürünleri, kabuklu yemişler, yağlı tohumlar, baklagiller ve kurutulmuş meyveler
  4. Çiğ balık, kabuklu deniz hayvanları ve bunların ürünleri (taze veya dondurulmuş), dondurulmuş kurbağa bacağı
  5. Kanatlı, kırmızı et ile bunların ürünleri (çiğ veya dondurulmuş)
  6. Kurutulmuş sebzeler, baharatlar, kuru aromatik bitkiler, otlar, çeşniler ve bitkisel çaylar
  7. Hayvansal orijinli kurutulmuş gıdalar

NASA’da görevli astronotlara 1972 yılından beri uzay yolcuğu sırasında ışınlanmış gıdalar verilmektedir, aynı zamanda hastanelerde tedavi gören diyabetik hastalar ile bağışıklık sistemi zayıf, kanser terapisi gören, HIV virüsü taşıyan veya organ nakli yapılmış hastalara ışınlanmış gıdaların verilmesi önerilmektedir

Hangi gıdalar ışınlanmaz?

Işınlama hiçbir atık içermeyen fiziksel bir yöntem olması nedeniyle taze ve kolay bozulabilen gıdaların korunmasında uygulanan etkin bir yöntem olmakla birlikte her gıdaya uygulanması mümkün değildir.

  • Bozulmuş gıdalar insan tüketimine sunulmak üzere ışınlanamaz.
  • Süt ve süt ürünleri radyasyona en duyarlı gıdalar arasında olup 0,1 kGy doz ışınlama seviyesinde dahi beğenilmeyen tat oluşturduğundan ışınlanmazlar.
  • Yağ asidi yüksek ürünler, tat değişikliği yaratma sorunundan dolayı ışınlanmazlar.

Işınlama işlemi ürünün besin değerini etkiler mi?

Işınlama işlemi gıdanın besin değerinde konserve, pastörizasyon veya soğutma gibi diğer gıda işleme yöntemlerinden farklı bir değişme meydana gelmez. Işınlama işlemi SOĞUK bir işlem olması nedeniyle diğer birçok ısıl yöntemden daha avantajlı olup ışınlama sonucu kayıplar çok az ve önemsizdir.

Gıda ışınlaması, dünyada en kapsamlı araştırılan gıda koruma yöntemidir. FAO (Gıda ve Tarım Örgütü)/IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu)/WHO (Dünya Sağlık Örgütü) eksperler komitesi, ışınlanmış gıda ürünlerinin insan sağlığı yönünden güvenilirliği toplantısında ortalama 10 kGy’e kadar ışınlanmış gıda ürünlerinin tüketiminin besin değeri, toksikolojik ve biyolojik yönden güvenilir olduğunu belirtmişlerdir ve yapılan ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerle gıdaların ışınlanmasına izin verilmiştir. Bugüne kadar yapılan araştırmalarda ışına direnç kazanmış mikroorganizma tespit edilememiştir.

Işınlamış gıda sembolü

Radura, ışınlanmış bir gıda ürününü belirtmek için kullanılan uluslararası bir semboldür. Genellikle yeşil renkte ve daire içinde bir bitkiye benzer. Dairenin üst yarısı kesik çizgi ile gösterilir. Uluslararası standartlara ve Gıda Işınlama Yönetmeliği’ne göre ışınlama işlemi uygulanmış gıdaların etiketinde “ışınlanmıştır” veya “ışınlama işlemi uygulanmıştır” ifadesinin yanında uluslararası “radura” sembolünün kullanılması da zorunludur. Eğer ışınlanmış ürün, bir gıdada bileşen olarak yer alıyorsa, bileşen listesinde “ışınlanmıştır” veya “ışınlama işlemi uygulanmıştır” ifadesi yer almalıdır.

Türkiye’de ışınlama tesisi var mıdır?

Işınlama tesisleri; katı, sıvı veya gaz atık üretmeyen, yüksek basınç, ısı ve gürültü meydana getirmeyen çevre dostu tesisler olarak tanımlanır. Türkiye’de gıda ışınlamaya elverişli çok amaçlı 2 adet gama ışınlama tesisi bulunmaktadır:

  • TAEK Sarayköy Ankara’da UNOP/IAEA desteği ile ışınlama teknolojisini ülke çapında yaymak için kurulan Co-60 Gama Işınlama Tesisi
  • Gamma-Pak Sterilizasyon A.Ş. Bünyesinde Çerkezköy’de kurulmuş olan ticari amaçlı Co-60 Gama Işınlama Tesisi

Türkiye’de gıda ışınlaması için yasal bir düzenleme mevcut mudur?

Türkiye’de Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve Türkiye Atom Enerjisi Kurumu tarafından yürütülen ortak çalışma sonucu ilk olarak 6 Kasım 1999’da “Gıda Işınlama Yönetmeliği” 23868 sayılı resmi gazetede yayınlanmış ve yürürlüğe girmiştir. Gıda Işınlama Yönetmeliği’nde 15 Ekim 2002 ve 19 Aralık 2003 tarihinde değişiklikler yapılarak yönetmelik son haline getirilmiştir.

Sonuç olarak; tüketicinin teknolojinin sağladığı yararlar, bilimsel raporlarla ortaya konulan gerçekler ve yasal düzenlemeler hakkında doğru ve yalın bir şekilde bilgilendirildiği takdirde, ışınlanmış gıda tüketimine olumlu bakacağı öngörülmektedir.

Kaynaklar:

  1. Gıda Işınlama Yönetmeliği, https://members.wto.org/crnattachments/2016/TBT/TUR/16_4773_00_x.pdf (Erişim tarihi: 10.02.2019)
  2. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu, http://www.taek.gov.tr/tr/ (Erişim tarihi: 13.02.2019)
  3. Gamma-Pak Sterilizasyon San. ve Tic. A.Ş., http://www.gammapak.com/gida-isinlamasi.html (Erişim tarihi: 14.02.2019)

İlgili Makaleler