Karışık Kış Çaylarında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Karışık Kış Çaylarında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Soğuk kış aylarında ilk aklımıza gelen içimizi ısıtacak bitki çaylarıdır. Her yudumda keyif aldığımız ıhlamur, papatya, nane, adaçayı, kuşburnu, zencefil, tarçın, bazen direncimizi artırmak bazen de hastalıklarla savaşta bize destek olmak amacıyla çay şeklinde kullanılan bitkilerin başında gelir. Tek başına kullanılabildikleri gibi karışım şeklinde de hazırlanabilirler. Özellikle üst solunum yolu rahatsızlıklarında ilk belirtileri yaşadığımız an, elimiz önce bitki çayı hazırlamaya gider, ancak oldukça masum görünen bitki çaylarını hem hazırlarken hem de kullanırken dikkat etmemiz gereken önemli noktalar vardır.

Kullanılacak bitkilerde nelere dikkat etmeliyiz?

  • Kullanılacak bitkinin güvenilir yerden temini
  • Morfolojik ve mikroskobik inceleme ile doğru teşhis edildiği
  • Kalite kontrol analizlerinin (pestisit, herbisit, ağır metal, nem ve kül miktarı vb.) yapılmış olması
  • Toksisitesi, ilaç etkileşimleri, yan etkileri ve kontraendike olduğu durumlar
  • Karışım çaylarda bitki-bitki etkileşimi
  • Rutubet geçirmeyen bir ambalaj materyalinde saklanmış olması

Bitki çayları hazırlanırken dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?
Bitki çayları içerdikleri etken maddeye göre dekoksiyon (kaynatma) veya infüzyon (demleme) yöntemi ile hazırlanırlar, bunun yanı sıra drogun uygun şekillerde parçalanması da oldukça önemlidir.

  • Meyan kökü gibi saponin içerikli droglar ince toz edilmelidir.
  • Meyve ve tohum kısmı kullanılan droglar (rezene, anason) hazırlama/paketleme öncesinde ezilmeli/parçalanmalıdır.
  • Uçucu yağ içeren drogların salgı organlarına hasar vermemek ve uçucu yağ kaybını önlemek amacıyla çok ince toz edilmemeleri gerekmektedir. Papatya, adaçayı, nane gibi bitkilerde etki kaybını önlemek amacıyla kaynama noktasından daha düşük derecelerde hazırlanmasına dikkat edilmelidir.
  • Sıcakta bozunan bileşikler içeren drogların üzerine kaynar su dökülüp 5-10 dakika bekletilip süzülerek infüzyon şeklinde hazırlanmaları uygun olacaktır.
  • Kök ve kabuk kullanılacağı zamanlarda etken maddenin suya geçmesini sağlamak için dekoksiyon şeklinde hazırlandıktan sonra süzülmeleri uygun olacaktır.

Karışık bitki

Bitkiler taze mi yoksa kurutulmuş şekilde mi kullanılmalıdır?
Bitki çaylarından etkin şekilde yararlanmak için etkili bileşiklerin suda çözünmesi veya suda dağılım göstermesi gerekmektedir. Taze bitkiden hazırlanan çaylarda istenilen etki görülmeyebilirken, bitki kuruduktan sonra hücre duvarı parçalanarak açığa çıkan etkili bileşikler su içerisinde çözünerek veya dağılarak etki gösterir. Ancak nane gibi uçucu bileşik taşıyan kokulu bitkilerde etkili bileşikler bitki yüzeyinde bulunduğundan sıcak su içerisinde kolay bir şekilde parçalanarak dağılabilir.

Bitki çaylarının taze hazırlanması neden önemlidir?
Karminatif özelliği nedeniyle sıkça kullanılan anason ve rezene meyvesinin ezildikten sonra uzun süre ışıkta bırakılması ile toksik bileşikler açığa çıkmaktadır. Bu nedenle bu drogların taze hazırlanıp içilmesi gerekmektedir.

Bitki çayları ne zaman içilmelidir?
Bitki çaylarının genellikle sabah aç karnına, öğle yemeğinden 2 saat sonra ve akşam yatmadan önce taze hazırlanarak ve ılıkken içilmesi önerilir. Ancak sindirimi kolaylaştırmak amacıyla yemekten sonra, kan şekerinin ani yükselmesini önlemek içinse yemekten 30 dakika sonra içilmesine dikkat edilmelidir.

Bitki çaylarının tadını beğenmeyenler için ne önerilebilir?
Bitkilerden hazırlanan çayların tadı her zaman güzel değildir. Bu gibi durumlarda ise şeker yerine bal kullanımının etkili bileşiğin emilimini artırdığı unutulmamalı; özellikle tedavi amaçlı durumlarda bal kullanımı tercih edilmelidir.

Bitki türleri önemli midir?

Bi bakımından farklılık göstermektedir. Örneğin; öksürükte ve sindirim sistemi rahatsızlıklarının semptomatik tedavisinde kullanılan antispazmodik ve ekspektoran etkili tıbbi kekik, Avrupa’da yabani olarak yetişirken ülkemizde bu türü bulunmamaktadır. Bu nedenle Avrupa’dan ithal edilen kekik ile ülkemizde toplanan kekikteki etkili bileşik yüzdesi farklıdır ve her ikisinden de aynı etkinin görülmesi beklenmemelidir.

Karışım çayların içerikleri nelerdir?

  • İstenilen etkiden sorumlu olan tek veya aynı etkiye sahip birden fazla drog
  • Tedaviye yardımcı drog
  • Tat ve koku düzenleyici drog (Tarçın kabuğu, Limon kabuğu, Kuşdili yaprağı, Gül çiçeği)
  • Hastayı olumlu yönde etkilemek amacıyla renk verici drog (Afrika bamyası çiçeği, gül çiçeği)

Soğuk algınlığına karşı hazırlanabilecek karışım çaylara bazı örnekler

Çocuklarda özellikle terleme istenen durumlarda, soğuk algınlığına karşı olarak kuşburnu, ıhlamur ve mürver çiçeğinden hazırlanan bir karışım oldukça güvenilir bir şekilde kullanılabilir. Soğuk algınlığı, boğaz ağrılarında ise nane yaprağı, mürver çiçeği ve kekik karışımından bir çay hazırlanarak günde üç-dört kez içilebilir. Bunların yanı sıra papatya, kekik ve adaçayından hazırlanan karışım çay boğaz ağrıları, ateşli soğuk algınlığı ve bademcik iltihaplarında hem çay şeklinde hem de gargara olarak tüketilebilir. Ihlamur, zencefil karışımından hazırlanan çaya bal eklenmesi bu drogların etkisini de artıracaktır. Bu droglar dışında karışım çaylara ağız ve boğaz iltihaplarının giderilmesi amacıyla adaçayı ve C vitamini bakımından zengin kaynak olan antioksidan etkili kuşburnu da eklenebilir. Ancak kuşburnunun içerdiği tanen nedeniyle kabızlığa yol açabileceği unutulmamalıdır.

Kış çaylarının ilaçlarla olan etkileşimine neler örnek verilebilir?

  • Papatya; demir ve sedatif ilaçlarla
  • Zencefil; antikoagülan digoksin ve efedrin ile

Hangi bitkilerde alerjik reaksiyona dikkat etmeliyiz?

  • Anason
  • Rezene
  • Compositae familyasındaki bitkiler

Hamileler ve çocuklarda nelere dikkat edilmelidir?
Hamilelik süresince bitkisel ürünlerin güvenle kullanılabileceği konusunda tatmin edici veriler bulunmamaktadır, bu nedenle kullanım miktarında aşırıya kaçmamak gerekmektedir. Hamilelik döneminde, rahim hareketini artırdığı bilinen fesleğen, tarçın, adaçayı, rezene ve papatyanın fazla kullanımından kaçınılmalıdır. Örneğin; düşük riskini artırabilen zencefil çayı hamilelik döneminde 1 gramdan fazla kullanılmamadır. Bunun yanı sıra safra taşı olan kişilerde de zencefil, taşı hareketlendirerek safra kanalını tıkayabilir, safrası alınmış kişilerde ise böbrek hizasında ağrı görülebilir. Nane yaprağından hazırlanacak çay ise 5 yaş altı çocuklarda kullanılmalıdır.

Arş. Gör. Dr. Özge ÖZÇINAR
Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi
Farmakognozi Anabilim Dalı

ilachaber
ilachaber
ADMINISTRATOR
PROFİL

İlgili Makaleler